ΠΡΕΒΕΖΑΝΙΚΕΣ ΚΑΙ ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΕΣ ΜΟΥΣΙΚΕΣ ΠΟΛΕΟΓΡΑΦΙΕΣ

Της ζωής μας τα χαστούκια : Οι διαδρομές του Βασίλη Τσούκη στη ζωή και την τέχνη

Μας δόθηκε η ευκαιρία να γνωρίσουμε το διευθυντή του  τελωνείου της Πρέβεζας. Δεν είχαμε υποχρέωση να εκτελωνίσουμε κάτι, οπότε η συνάντησή μας είχε διαφορετικό περιεχόμενο. Ήταν οπωσδήποτε πολύ πιο ενδιαφέρουσα. Βρεθήκαμε, μαζί του, για λίγη ώρα, κατοπτεύοντας διαδρομές που έκανε ο εργατικός αυτός άνθρωπος στη ζωή και την τέχνη και για τις οποίες είναι  υπερήφανος. Συμμεριζόμαστε τα αισθήματά του.

Θ’ ασχοληθούμε στο σημείωμα αυτό με την πολιτική μουσική που γράφει ο Βασίλης Τσούκης αλλά χρειάζεται να πούμε πρώτα λίγα λόγια για τον άνθρωπο. Ο Β.Τ. ξεκίνησε έφηβος από την πρεβεζάνικη Ποδογόρα (το σλαβικό αυτό τοπωνύμιο, «το πόδι του όρους», μεταφράστηκε πολύ εύστοχα ως Ριζοβούνι) για να σπουδάσει στη Ζωσιμαία Παιδαγωγική Ακαδημία. Έγινε δάσκαλος. Ακολούθησε δηλαδή το επάγγελμα για το οποίο η κοινωνία λέει «κάθεστε τρεις μήνες το καλοκαίρι, δεκαπέντε μέρες τα Χριστούγεννα, δεκαπέντε μέρες το Πάσχα…». Πολλοί είναι εκείνοι οι εκπαιδευτικοί που νοηματοδοτούν και γεμίζουν με ποικίλες προσωπικές «α-σχολίες» αυτή τη «σχόλη».

Το ομοίωμα εξωφύλλου είναι εικονογράφηση που κοσμεί το άρθρο και όχι απεικόνιση του πραγματικού εξωφύλλου του δίσκου.

Ένας από αυτούς, ο Β.Τ., επιδόθηκε στην αυτοδιδασκαλία και την αυτομόρφωση  και, έχοντας το νου του να πιστοποιήσει τις γνώσεις που απέκτησε, συνέλεξε μια δεκαπεντάδα πτυχίων από τα οποία – μόνο… – τα πέντε είναι πανεπιστημιακά. Γλωσσομαθής πολιτικός επιστήμονας (Πάντειο Πανεπιστήμιο) και ειδικευμένος εκπαιδευτικός με δεύτερο παιδαγωγικό πανεπιστημιακό πτυχίο, ασχολήθηκε ιδιαίτερα με τη διδασκαλία της ισπανικής γλώσσας και του ισπανόφωνου πολιτισμού, σπουδάζοντας στο Ανοιχτό Πανεπιστήμιο και στο Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο της Αθήνας, αποκτώντας τα αντίστοιχα πτυχία. ¡Eso es!
«Δάσκαλος που δίδασκε και …» που τηρούσε, όμως, αυτά που έλεγε, ο τελώνης μας στράφηκε και προς τη λαϊκή μουσική σαν εκτελεστής, συνθέτης και στιχουργός. Στην Πρέβεζα, που έχει μια ιδιαίτερη «αστική», δηλαδή μπουρζουάδικη, μουσική παράδοση, που την απομάκρυνε από την επισημοποίηση του μπουζουκιού, το εθνικό αυτό μουσικό όργανο, ριζώνει τώρα βαθύτερα και με τις μουσικές εργασίες του συνθέτη από το Ριζοβούνι.
Αν ήμουν μουσικός και είχα κάποια «μουσικοκριτικά» δικαιώματα, εκεί που έγραψα «αστική» θα έλεγα «καθωσπρεπική», όχι βέβαια με αναφορά στη σοβαρότατη μουσική Πρέβεζα των τελευταίων δεκαετιών, αλλά σχολιάζοντας την παλιότερη ελαφρά μουσική γραμμή του «άστα τα μαλλάκια σου», που είχε επικρατήσει στην πόλη. Υπάρχουν ειδικοί στην πόλη μας που μπορούν να έχουν πιο έγκυρη γνώμη πάνω σ’ αυτά (εννοώ για κάποια κοινωνιολογία της μουσικής στην Πρέβεζα) αλλά σε μένα που, ομολογώ, βρέθηκα πιο κοντά στο «καθωσπρεπικό» και το «αστικό», φαντάζει έντονη η ταξική διάσταση στη λειτουργία της μουσικής στην Πρέβεζα. Αν έχω κάποιο δικαίωμα να θίξω αυτό το θέμα, ζητώντας ταυτόχρονα τα φώτα άλλων, απορρέει ίσως από το γεγονός πως, παρότι έμενα στο Σαϊτάν Παζάρ, ούτε στα δικά του «γνήσια» μαγαζιά άκουσα μουσική ούτε και στις χοροεσπερίδες της «ανώτερης» πρεβεζάνικης τάξης. Ασχολήθηκα εκείνα τα χρόνια, πιο πολύ, με τη μουσική του Μάνου Χατζιδάκι και, με το Σύλλογο των Πρεβεζάνων Φοιτητών, οργανώσαμε το πρώτο μουσικό απογευματινό παρουσίασης και ανάλυσης της μουσικής του (1965), ενώ είχαμε αρχίσει να αναζητούμε κάποιες σοβαρότερες ακροάσεις.
Το ενδιαφέρον μου για τη μουσική δεν είναι εκείνο ενός βαθύ γνώστη. Οι σκέψεις που θα διατυπώσω για το μπουζούκι του Β.Τ. απορρέουν από γενικότερες υποθέσεις που προσπαθώ να τεκμηριώσω στα μαθήματά μου για τη γεωγραφία των πόλεων (πολεογραφία) και τη μουσική τους. Αυτό το κοίταγμα είναι που με φέρνει κοντά στο μπουζούκι ως «επίσημο» μουσικό όργανο της ελληνικής πόλης. Πολλές άλλες πόλεις του κόσμου έχουν ποικίλες μουσικές και τραγούδια. Δεν κάνω εδώ απλή αναφορά στο μπουζούκι σαν όργανο που υπηρέτησε το ρεμπέτικο, ως «αστικό τραγούδι (= της πόλης)», αλλά προσφεύγω περισσότερο στο θεμελιακό γεγονός της ενορχήστρωσης του θεοδωρακικού «Επιταφίου» με μπουζούκι. Ποιος δεν ξέρει πως ο «Επιτάφιος» του Γιάννη Ρίτσου υπήρξε ένα αστικό (= της πόλης) μοιρολόι από μια μάνα που θρηνεί πάνω  από το πτώμα του γιου της, που έχασε τη ζωή του σε εργατική διαδήλωση στο κέντρο της πόλης (Θεσσαλονίκη, Μάιος 1936);
Γνωρίζουμε πολύ καλά πως, η εντυπωσιακή αυτή μουσική παρέμβαση εκείνης της εποχής (1959-60) έφερε σε επαφή και μόνιασε με ειλικρίνεια και για πάντα, ελπίζω, τις αγωνιστικές κοινωνικές δυνάμεις της πόλης, της πολιτικής και του πολιτισμού. Δηλαδή απλά, η Αριστερά ξανακοίταξε την ελληνική λαϊκή μουσική, την αναγνώρισε και τη συμπεριέλαβε στο αγωνιστικό οπλοστάσιο της. Αυτό φάνηκε, υπερβολικά, στη Μεταπολίτευση όταν δρόμοι και σοκάκια, πλατείες και γήπεδα αντηχούσαν από τους ήχους του μπουζουκιού. Άλλωστε αυτό το όργανο ήταν που ακουγόταν δημόσια με τη μουσική του Μίκη Θεοδωράκη που υπέκρουε τις ημέρες και τις νύχτες του νοεμβριανού Πολυτεχνείου (1973) ενώ ο ρωμαλέος στίχος της «Ρωμιοσύνης» του Γιάννη Ρίτσου εμψύχωνε – «όπου να ’ναι θα σημάνουν οι καμπάνες».   

Το εξώφυλλο του CD: Ο Βασίλης Τσούκης με την οικογένειά του.

Στη γραμμή αυτής της μουσικής τεχνοτροπίας, ο Β.Τ. παρουσιάζει μια συλλογή από υποδειγματικές λαϊκές συνθέσεις με απλό, άμεσο αλλά διευρυμένο στίχο,  που ονομάζει «Τα τραγούδια της ψυχής μου». Η τόσο φιλική φωνή του, δουλεμένη και αφτιασίδωτη, σαν να εκφράζει πόνο και χαρές απλού ανθρώπου, ερμηνεύει με αυθεντική πιστότητα αυτή τη μουσική που έχει γράψει ο ίδιος και που μετατρέπει το τραγούδι του σε μια σπάνια ειλικρινή κατάθεση. Άνετα μπορούμε να υποστηρίξουμε πως αυτή η μουσική επιτομή, με αναμνήσεις και χρώματα προηγουμένων εποχών, μοιάζει με συγκαιρινή και διαχρονική εξομολόγηση φίλου προς φίλο. Αυτό αισθάνθηκα ως ακροατής.
Στις συνθέσεις είναι σαφής και προφανής ο χαρακτήρας μιας κοινωνικά ασυμβίβαστης διάθεσης. Ακούστε τίτλους: Ειρήνη, Ειρήνης Περιστέρι, Οι φοιτητές, Φιλία [μεταξύ λαών], Ξενιτιά, Αντιπολεμικό. Το μπουζούκι του Β.Τ. και η φωνή του παρουσιάζονται έτσι σαν εργαλεία συλλογικού κοινωνικού συναγερμού και όχι σαν ατομικά υπνωτικά ξενυχτάδικου (γιατί έχουμε τη γνώμη πως ξημέρωμα και χάραμα σε σκυλάδικο είναι μάλλον βαθύ σκοτάδι και ύποπτη υπνοπαιδεία που διαδόθηκαν στην ελληνική κοινωνία). Αυτό δεν σημαίνει πως η συλλογή του Β.Τ. δεν περιλαμβάνει και κάποια «άσματα» διασκέδασης, με τη συνήθη νεοελληνική έννοια. Ο πρεβεζάνος δημιουργός έχει μάλιστα δανειστεί και μερικές δουλειές διαχρονικών δημιουργών και εκτελεστών (Ζαμπέτας, Καλδάρας, Μπιθικώτσης, Καζαντζίδης, Βίρβος) και δοκιμάζει με επιτυχία την μεταγραφή των ερωτικών αυτών τραγουδιών με τα δικά του επαρκή μέσα.
Το δάνειο έχει μια αναμφισβήτητη συμβολική σημασία, σαν χρέος και υποχρέωση τιμής προς αυτά τα μεγάλα ονόματα. Έχουμε όμως μια αντίρρηση εδώ. Ένα «δανεικό» τραγούδι, το περίφημο «Εγνατίας 406», σε στίχους Κώστα Βίρβου και μουσική και φωνή Γρηγόρη Μπιθικώτση, μας βγάζει από το συλλογικό, αγωνιστικό και ηρωικό πνεύμα των περισσότερων άλλων τραγουδιών της συλλογής. Διαβάζουμε τους όμορφους στίχους: Εγνατίας τετρακόσια έξι / τράβα ταξιτζή μου πριν να φέξει / τράβα μη μας δει κι η γειτονιά,/ σούρα με την κούκλα αγκαλιά // Ώπα, ώπα τα μπουζούκια / ώπα και ο μπαγλαμάς / της ζωής μας τα χαστούκια / με το γλέντι τα ξεχνάς.
Όσο ποιητικό και ανθρώπινο και αν είναι το πρόσταγμα «…με το γλέντι τα ξεχνάς…», δεν παύει να αποτελεί ένα θλιβερό άκουσμα, αν λάβουμε υπόψη μας πως η συλλογή «Πράσινο φως» στην οποία περιλαμβάνεται το τραγούδι εκδόθηκε εκείνον ακριβώς το σκληρό Νοέμβρη, του Πολυτεχνείου (1973). Συνέβη δηλαδή, εκείνη την ίδια εποχή, η φωνή του Μπιθικώτση να εκφράζει τόσο την αγωνιστική συλλογική αυταπάρνηση του Πολυτεχνείου όσο και την ατομική ευχαρίστηση του ξεφαντώματος. Μπορεί βέβαια η ζωή να είναι έτσι και αναγνωρίζουμε πως διαβάσαμε/ακούσαμε  με επικριτικό σχολαστικισμό το τραγούδι, σε όλες του τις εκδοχές.
Κλείνουμε την παρένθεση προσθέτοντας εδώ πως το τραγούδι αυτό πυροδότησε «πολεογραφικές έρευνες» για τον εντοπισμό (ακόμα και με το Google Earth!) της αναφερόμενης διεύθυνσης (Εγνατίας 406). Ωστόσο μια σχετική παραπομπή, στο βιογραφικό βιβλίο του στιχουργού Κώστα Βίρβου (Μια ζωή τραγούδια, Ντέφι, 1985), αποκαλύπτει πως πρόκειται για φανταστική διεύθυνση που δεν έχει σχέση με κάποιο ιστορικό ή επώνυμο παρελθόν. Η στιχουργική «οδωνυμία» αναδεικνύει πάντως γωνιές, έστω και φανταστικές, μιας πραγματικής πόλης, φέροντας στο προσκήνιο την έννοια της πόλης. Και ο συνθέτης μας, ο Β.Τ., αναφέρεται με μεγάλη ευχαρίστηση στις πόλεις και τα νησιά μας, σε εύθυμο τόνο διακοπών και καλοκαιριού. Βασίλισσα η Ρόδος, στην οποία έχει ζήσει. Δεν παραλείπει άλλωστε την Πρέβεζα αλλά και το Ριζοβούνι που από «τα σπλάχνα του βγαίνουν δασκάλοι καλλιτέχνες». Η άλλη πατρίδα, η ξενιτιά της φάμπρικας και του κρύου, μητριά παρά μάνα, γενικευτικά ανώνυμη και παραπειστικά άπολις, έχει και αυτή το θρηνώδες αφιέρωμά της.
Τα όμορφα τραγούδια του Βασίλη Τσούκη, που αφιερώνονται σαν κειμήλιο στη συμπαθέστατη οικογένειά του αλλά και σε όλους εμάς, «αφυπνίζοντας αισθήματα αξιών και ιδανικών», έχουν αποδοθεί από ορχήστρα που διευθύνει υπέροχα ο Παναγιώτης Λαμπρινάκος ενώ η διακριτική γυναικεία δεύτερη φωνή είναι της Αγγελικής Σταυροπούλου. Ακούστε τα.
Γιάννης Ρέντζος
(Το άρθρο, με τίτλο Της ζωής μας τα χαστούκια και υπότιτλο  Οι διαδρομές του Βασίλη Τσούκη στη ζωή και την τέχνη, δημοσιεύθηκε σε δυο συνέχειες στην πρεβεζάνικη εφημερίδα «Τοπική φωνή«, στις 8 και 9 Ιουνίου 2011, πράγμα που αποτελεί προτιμητέα αναφορά για όποιον θα ενδιαφερόταν να παραπέμψει).
Advertisements
This entry was posted in Δημόσιος Χώρος. Bookmark the permalink.

2 Responses to ΠΡΕΒΕΖΑΝΙΚΕΣ ΚΑΙ ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΕΣ ΜΟΥΣΙΚΕΣ ΠΟΛΕΟΓΡΑΦΙΕΣ

  1. Ο/Η L'Enfant de la Haute Mer λέει:

    όμορφο κείμενο –
    μα δεν κατάλαβα πώς βρέθηκε ο άνθρωπος στο τελωνείο.

  2. Ο/Η dimosioshoros λέει:

    Νομίζω, π.χ. με συμμετοχή σε διαγωνισμούς ή μετάταξη, εάν έχεις δημιουργήσει τα προσόντα με αξιοποίηση του ελεύθερου χρόνου.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s