Ο ΒΥΣΣΙΝΟΚΗΠΟΣ ΤΟΥ ΤΣΕΧΩΦ

t_tsex0

Εξωσκηνικός χώρος και οικονομική γεωγραφία σε ένα σκηνικό ποίημα

Ο βυσσινόκηπος, ένα τεμάχιο γης, που αλλάζει χέρια, που αλλάζει χρήση και που αλλάζει δραστικά τη ζωή των ανθρώπων που παρακολουθούμε στο έργο αυτό του Αντόν Τσέχωφ (1860-1904), τιτλοδοτεί και το ίδιο το έργο. Η ιδιοκτησία του κερασσώνα σε μια νότια παρυφή της Ρωσίας, κοντά στον Εύξεινο Πόντο, η εκμετάλλευσή του σε μια εποχή που οι «παραθεριστές» άρχιζαν να πολλαπλασιάζονται χρόνο με το χρόνο και, τέλος, οι άνθρωποι που «όριζαν» αυτή τη γη, περιγράφονται με μια ακρίβειαν που θα τη ζήλευε ακόμα σήμερα μια σοβαρή ερευνητική case study, οικονομικής γεωγραφίας, ανθρωπογεωγραφίας ή κοινωνικής ανθρωπολογίας. ‘Οπως, μάλιστα, υποστηρίζεται, ο βυσσινόκηπος δεν είναι μόνο πρόσχημα, σκηνικό και περίγραμμα που θα επιτρέψει στο συγγραφέα του να μας μιλήσει για αυτά που θέλει. Ο βυσσινόκηπος δεν είναι μόνο τίτλος. Είναι κεντρικός ήρωας που προορίζεται μάλιστα να αφανιστεί. ‘Ενας άψυχος ήρωας από τον οποίο εξαρτάται η τύχη των υπολοίπων. Ο Jovan Hristic, μελετητής του τσεχοφικού έργου, υποστηρίζει σε μια μελέτη του [1], πως ο «Βυσσινόκηπος» είναι ένα έργο που έχει μόνο δευτερεύοντες ήρωες και που ο κεντρικός ήρωας δεν είναι πρόσωπο, αλλά ένα τεμάχιο γης!

‘Ετσι λοιπόν στο έργο αυτό, φαίνεται πως μια ανθρωπογεωγραφική, εξωσκηνική, οντότητα, χωροθετημένη σοφά από τον συγγραφέα της (σαν μια οποιαδήποτε σύγχρονη «αξιοποιήσιμη» τουριστική περιοχή) και χρονοθετημένη τραγικά από την Ιστορία (μέσα σε εποχές μεγάλων αναστατώσεων που προετοίμαζαν τη ρωσσική επανάσταση) προβάλλει τόπους, αναλύει ανθρώπους και συνθέτει κλασικά πρότυπα για τις σχέσεις της γης με τον άνθρωπο.

Στο έργο αυτό αυτό του Τσέχωφ, που το ανέβασμά του (1903) μόλις πρόλαβε τον Τσέχωφ στη ζωή, μια ρωσική αριστοκρατική οικογένεια που βρίσκεται σε οικονομικές δυσκολίες κινδυνεύει να χάσει λόγω χρεών την περιουσία της. Σ’αυτή συμπεριλαμβάνεται και ο βυσσινόκηπος. Τα μέλη της που ζουν σε διάφορους τόπους -πάνω απ’όλους το Παρίσι- συγκεντρώνονται να συζητήσουν το θέμα. Η πρόταση που τους γίνεται από ένα οικονομικά ανερχόμενο μέλος παλιάς οικογένειας χειραφετημένων μουζίκων για οικοπεδοποίηση του βυσσινόκηπου και ταχτοποίηση των χρεών δεν τους βρίσκει σύμφωνους. ‘Ετσι όμως και ο βυσσινόκηπος χάνεται και οι ελπίδες για συνέχιση της άνετης ζωής τους εξανεμίζονται.

t_tsex1

Αν και στην πραγματικότητα ο βυσσινόκηπος δεν αποτελεί μια απόλυτα εξωσκηνική οντότητα αφού η δεύτερη πράξη διαδραματίζεται σε ενα κήπο με δέντρα, οπότε ενδέχεται να βλέπουμε ένα μέρος του, μια ανθρωπογεωγραφική προσέγγιση του εξωσκηνικού χώρου μας επιβάλλει να τον συμπεριλάβουμε και αυτόν στα γήινα, χωρικά, σύνολα που χρησιμοποιεί για σύμβολα ο συγγραφέας για να στήσει τη σκηνική δράση. Η εισαγωγική ανάλυση που κάναμε έως εδώ αυτό το σκοπό εξυπηρετούσε. Μπορούμε να συμπληρώσουμε τη ανάλυσή μας υποδεικνύοντας τις άλλες χωρικές οντότητες που λαβαίνουν μέρος στη συγκρότηση του έργου.

Για το θεατή, που ξέρει πως πρωτεύουσα της Ρωσίας είναι και ήταν εδώ και πολλά χρόνια η Μόσχα, η αναφορά στην πόλη αυτή, μέσα στο έργο, δεν ξενίζει. Πρέπει όμως να θυμηθούμε πως την εποχή εκείνη πρωτεύουσα ήταν (ήδη πριν από δυο αιώνες) η Πετρούπολη. (Σε κάποια φάση αναφερόνταν, όπως και τώρα, ως Αγία Πετρούπολη και μετά τη ρωσική επανάσταση, έως το 1992, ως Λένινγκραντ). ‘Ομως η Μόσχα υπήρξε για τον Τσέχωφ μια υπεραγαπημένη πόλη! Όπως υποστηρίζει ο Harai Golomb [2] «η Μόσχα μπορεί να είναι η υπ’αριθμόν 1 πόλη των ονείρων μεταξύ όλων των πραγματικών πόλεων του κόσμου που μνημονεύονται σε οποιοδήποτε έργο από οποιονδήποτε συγγραφέα στη ιστορία του θεάτρου»! Και το αποδεικνύει μελετώντας κάποια έργα του Τσέχωφ. Εδώ, πάντως, η Μόσχα αναφέρεται 4-5 φορές, όσες και το Χάρκοβο, δεύτερη σε πληθυσμό πόλη της Ουκρανίας, κοντά στο οποίο υποτίθεται ότι διαδραματίζεται το έργο.

Εκείνη όμως η πόλη που μνημονεύεται περισσότερο από οποιοδήποτε άλλο γεωγραφικό στοιχείο είναι το Παρίσι. Εκεί ζεί η συγκληρονόμος αδελφή, οπότε η γαλλική πρωτεύουσα που συμβολίζει και μέσα στο έργο κάθε είδος νεωτερισμού και αριστοκρατικότητας επενέρχεται στις αφηγήσεις και στη δράση 14 φόρες.

Η Ρωσία, ως χώρα, μνημονεύεται και αυτή λίγες φορές και μάλιστα για να διατυπωθούν επίκαιρες κοινωνικές κρίσεις καθώς και γεωγραφικές-πατριωτικές ιδέες μέσα από το στόμα των ηρώων: «Εδώ στη Ρωσία, λίγοι εργάζονται πραγματικά. Οι περισσότεροι διανοούμενοι που ξέρω δεν αναζητούν τίποτα, […]. Κι όμως, είν’ όλοι τους σοβαροί, έχουν πρόσωπα αυστηρά, μιλάνε μόνο για σημαντικά πράγματα, φιλοσοφούν. Και την ίδια ώρα οι εργάτες τρώνε μπρος στα μάτια τους φαΐ ελεεινό, κοιμούνται χάμω, τριάντα, σαράντα σ’ ένα δωμάτιο, γεμάτο κοριούς, παντού βρώμα, υγρασία, ηθική ακαθαρσία…[…] Μόνο στα μυθιστορήματα γράφουν γι’ αυτά, μα στην πραγματικότητα δεν τα βλέπουν πουθενά. Υπάρχει μόνο βρώμα, ανηθικότητα, ασιατική βαρβαρότητα…». Και αλλού: «’Ολη η Ρωσία είναι κήπος μας. Είναι απέραντη και πανέμορφη χώρα, έχει θαυμάσια μέρη». (Επισημαίνουμε πιο πάνω και το αντι-ασιατικό ιδεολόγημα: «ασιατική βαρβαρότητα«, που αποτελεί βασικό στοιχείο της ρωσικής γεωγραφικής αντίληψης).

Η σύντομη ανάλυσή μας θα ήταν ακόμα πιο ελλιπής αν δεν συσχετίζαμε τον κάποιο γεωγραφικό, όπως υποστηρίζουμε, χαρακτήρα του «Βυσσινόκηπου» με στοιχεία από τη ζωή και το έργο του Τσέχωφ που αποδεικνύουν ότι ο χωρικός προβληματισμός του δεν αποτελεί απλό εύρημα για το στήσιμο του έργου. Αντίθετα απορρέει από παλιά σχέση του Τσέχωφ τόσο με την ανθρωπογεωγραφική προβληματική (χώρος, πληθυσμός, κοινωνικά ζητήματα) όσο και με τη διεπιστημονική προσέγγιση της γνώσης.

Είναι γνωστό ότι ο Τσέχωφ επιχείρησε το 1890 μεγάλο ταξίδι στη Σαχαλίνη, για να μελετήσει τις συνθήκες διαβίωσης των καταδίκων. Στην πραγματικότητα πρόκειται για μια σημαντική ανθρωπογεωγραφική επιτόπια έρευνα στην οποία πήρε συνεντεύξεις από -κυριολεκτικά – όλους τους κατάδικους και συμπλήρωσε για τον καθένα τους ένα δελτίο. ‘Όπως έγραφε στο φίλο του Σουβόριν: «’Εκανα χρήση ενός συστήματος δελτίων και κατέγραψα περίπου δέκα χιλιάδες κατάδικους και εκτοπισμένους. Δηλαδή, δεν υπάρχει στη Σαχαλίνη κατάδικος με τον οποίο να μην έχω μιλήσει»[3].

[Φωτογραφία από την ανθρωπογεωγραφική μελέτη του Τσέχωφ για τη Νήσο Σαχαλίνη: Πως περνούσαν τα δεσμά στους καταδίκους.]

Προέκυψε έτσι μια σημαντική κοινωνιολογική, ψυχολογική, γεωγραφική και εθνογραφική μελέτη, με τίτλο «Νήσος Σαχαλίνη», όπου ο ανθρωπογεωγράφος παίρνει τη θέση του λογοτέχνη. Και μάλιστα ο Τσέχωφ πίστεψε πολύ στην επιστημονική αξία της εργασίας του και περίμενε να βραβευτεί. ‘Ισως όμως να αποτελεί σημαντικό «βραβείο» το γεγονός ότι το κείμενο που εκδόθηκε το 1893 τράβηξε την προσοχή των κεντρικών ρωσικών αρχών και επενέβησαν ώστε να βελτιώσουν τις συνθήκες διαβίωσης των καταδίκων και των οικογένειών τους στο νησί.

Η εμβάθυνσή του στα ανθρωπογεωγραφικά ζητήματα της περιοχής βασίστηκε σε ιδιαίτερες γνώσεις που χρειάστηκε να αποκτήσει -ήταν ήδη πτυχιούχος της ιατρικής- ώστε να έχει τη σφαιρικότερη αντίληψη που απαιτείται για τη σύνταξη μιας ανθρωπογεωγραφικής διατριβής: «Χρειάστηκε να είμαι γεωλόγος, μετεωρολόγος και εθνογράφος ταυτόχρονα» έγραφε.

‘Αλλωστε τη σφαιρική προσέγγιση της πραγματικότητας δεν τη θεωρούσε ο Τσέχωφ ως άχρηστο εγκυκλοπαιδισμό. Πίστευε ότι η πολυκλαδική σύνθεση προηγείται της μονοκλαδικής καθαρότητας και ότι οι άνθρωποι -όπως πάντα κάποια μεγάλα μυάλα- συνδύαζαν στην προσέγγιση της γνώσης τις επιστημονικές και καλλιτεχνικές μορφές κουλτούρας: «Θέλω οι άνθρωποι να μη βλέπουν πόλεμο εκεί που δεν υπάρχει [ανάμεσα στη λογοτεχνία και την επιστήμη]. Οι διάφορες γνώσεις έζησαν πάντα εν ειρήνη. Αν ένας άνθρωπος γνωρίζει τους νόμους της κυκλοφορίας του αίματος είναι πλούσιος. Αν, επιπρόσθετα, μαθαίνει την ιστορία των θρησκειών και ένα ρομαντικό έργο του Τσαϊκόφσκι, δεν φτωχαίνει, αλλά γίνεται πλουσιότερος… Στον Γκαίτε δίπλα στον ποιητή συνυπήρχε αρμονικά και ο φυσιοδίφης

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ

  1. Jovan Hristic, Le theatre de Tchekhov, L’Age de l’Homme, 1982.
  2. B MOCKBY! [To Moscow!]: On Moscow’s Role in Controlling Performance and Audience Response in Chekhov’s: The Seagull and Three Sisters. By Harai Golomb, Tel-Aviv University [Presented at the 12th Congress of the International Federation for Theatre Research, Moscow, June 1994] Βλ. σχετική ιστοσελίδα.
  3. Sophie Laffite, Tchekhov par lui-meme, Ecrivains de toujours/Seuil, 1957 (σελ. 62 και 72-74)
  4. Ο Βυσσινόκηπος Το κείμενο του έργου στα ελληνικά.
  5. Το πρόγραμμα της παράστασης της Θεατρικής Εταιρείας Λουξεμβούργου
Advertisements
This entry was posted in Δημόσιος Χώρος. Bookmark the permalink.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s