Ο ΛΑΖΑΡΟΣ ΣΥΝΕΣΙΟΣ ΜΑΣ ΒΑΖΕΙ ΣΤΟ ΠΝΕΥΜΑ ΤΗΣ ΜΕΓΑΛΗΣ ΕΒΔΟΜΑΔΑΣ

Μια επίκαιρη αγιογραφική προσέγγιση και ανάλυση του Πρεβεζάνου ιστοριοδίφη και συγγραφέα

Η εικόνα αυτή για την Ανάσταση του Κυρίου, αποτελεί ίσως την πιο πρωτότυπη δημιουργία της κρητικής σχολής ζωγραφικής. Ο Ανδρέας Ρίτζος1 φιλοτεχνεί τις παραστάσεις της Σταυρώσεως, της Αναστάσεως και της Εις Άδου Καθόδου, μέσα στη συντομογραφημένη επιγραφή J H S.

Στο γράμμα S εικονίζονται τόσο ο βυζαντινός τύπος -με την έγερση των νεκρών- , όσο και ο δυτικός τύπος -του Ιησού θριαμβευτή που εξέρχεται από το μνήμα.

Στον Χριστιανισμό της μεσαιωνικής Δυτικής Ευρώπης, το πιο κοινό χριστόγραμμα έγινε IHS ή IHC -δηλώνει τα τρία πρώτα γράμματα του ελληνικού ονόματος του Ιησού, ΙΗΣΟΥΣ, γιώτα – ήτα – σίγμα [Tο IHS ερμηνεύεται ως Jesus Hominum Salvator =Ιησούς Λυτρωτής των Ανθρώπων]. 

Τα ελληνικά αυτά γράμματα αντιπροσωπεύονται: το γιώτα από Ι, το ήτα από H, το σίγμα είτε από C είτε από S.

Επειδή τα γράμματα του λατινικού αλφαβήτου I και J δεν διεκρίνοντo συστηματικά μέχρι τον 17ο αιώνα, τα JHS ή JHC ισοδυναμούν με το ΙΗΣ.

Το εντελώς σπάνιο, πρωτότυπο και αξιοθαύμαστο είναι πως ο Ρίτζος χρησιμοποίησε μια σύνθεση εντελώς άγνωστη και στη βυζαντινή αλλά και στην δυτική εικονογραφία.

 Δυο λόγια για τους εικονογραφικούς τύπους της Αναστάσεως στην ορθόδοξη Εκκλησία: 

Ο ένας είναι Η κάθοδος του Χριστού στον Άδη· ο άλλος τύπος είναι εκείνος που άλλοτε μεν εικονίζει τον Πέτρο και τον Ιωάννη στο κενό Μνημείο, άλλοτε δε τον άγγελο που «ἐπὶ τὸν λίθον καθήμενος» εμφανίσθηκε στις Μυροφόρες. Αρχιμ. Συμεών2.

Η εικόνα της Αναστάσεως, η οποία λέγεται και Η εις Άδου Κάθοδος, γιατὶ εἶναι ἡ γνήσια εἰκὼν τῆς Ἀναστάσεως, ἥν παρέδωσαν ἡμῖν οἱ παλαιοὶ ἁγιογράφοι, σύμφωνος μὲ τὴν ὑμνωδίαν τῆς Εκκλησίας μας, ἐκφράζει διὰ τῆς ζωγραφικῆς ὅσα ἱερὰ καὶ συμβολικὰ νοήματα ἐκφράζει ἰδίᾳ τὸ πασίγνωστον καὶ ὑπὸ πάντων ψαλλόμενον, ἀπὸ παίδων ἕως γερόντων, τροπάριον, «Χριστὸς ἀνέστη ἐκ νεκρῶν, θανάτῳ θάνατον πατήσας καὶ τοῖς ἐν τοῖς μνήμασι ζωὴν χαρισάμενος». Φώτη Κόντογλου3.

Στην παραδοσιακή ορθόδοξη αγιογραφία η πραγματική στιγμή της Αναστάσεως του Χριστού ουδέποτε απεικονίσθηκε. Τόσο τα Ευαγγέλια, όσο και η Παράδοση της Εκκλησίας, σιγούν για τη στιγμή αυτή και δεν λένε πώς ο Χριστός αναστήθηκε. … Η Ανάσταση του Χριστού ήταν απρόσιτη σε οποιαδήποτε αντίληψη… Ο ανεξιχνίαστος χαρακτήρας του γεγονότος αυτού για τον ανθρώπινο νου, και συνεπώς το αδύνατο της απεικονίσεώς του, είναι ο λόγος για τον οποίο απουσιάζουν εικόνες αυτής ταύτης της Αναστασεως. Γι’ αυτό στην Ορθόδοξη εικονογραφία υπάρχουν δύο εικόνες, που αντιστοιχούν στη σημασία του γεγονότος αυτού και που συμπληρώνουν η μία την άλλη. Η μία είναι συμβολική παράσταση· απεικονίζει τη στιγμή που προηγήθηκε της θεόσωμης Αναστάσεως του Χριστού -την Κάθοδο στον Άδη· η άλλη τη στιγμή που ακολούθησε την Ανάσταση του Σώματος του Χριστού, την ιστορική επίσκεψη των Μυροφόρων στον Τάφο του Χριστού». Λ.Ουσπένσκυ4 Η θεολογία της εικόνας. Μτφ. Σπ.Μαρίνης, εκδ. Αρμός.

Τα παραπάνω συμφωνούν και με τα αναστάσιμα τροπάρια της Εκκλησίας μας, που υπογραμμίζουν το ανεξιχνίαστο μυστήριο της Αναστάσεως και το παραλληλίζουν με τη Γέννηση του Κυρίου από την Παρθένο και την εμφάνισή του στους μαθητές μετά την Ανάσταση:

Προῆλθες ἐκ τοῦ μνήματος, καθὼς ἐτέχθης ἐκ τῆς Θεοτόκου,   ή
Ὥσπερ ἐξῆλθες ἐσφραγισμένου τοῦ τάφου, οὕτως εἰσῆλθες καὶ τῶν θυρῶν κεκλεισμένων πρὸς τοὺς μαθητάς σου,    ή
 -Τὸ φαιδρὸν τῆς ἀναστάσεως κήρυγμα, ἐκ τοῦ ἀγγέλου μαθοῦσαι αἱ τοῦ Κυρίου μαθήτριαι,   κ.λπ.

Αυτό το φαιδρὸν τῆς ἀναστάσεως κήρυγμα, ας πλημμυρίσει τις καρδιές μας και
τοῦ οὐρανοῦ δεσπόζοντος, ἔγερσιν διδαχθῶμεν, καὶ   πρὸς ζωήν, ἐν μνημείῳ δράμωμεν σὺν τῷ Πέτρῳ, καὶ τὸ πραχθὲν θαυμάσαντες, μείνωμεν Χριστὸν βλέψαι.

[την ώρα αυτή που εδέσποζεν ο Ουρανός, ας διδαχθούμε την Ανάσταση του Χριστού κι ας τρέξωμε μαζί με τον Πέτρο προς το μνημείο, κι αφού θαυμάσωμε τη νέα αυτή πραγματικότητα, ας παραμείνωμε για να δούμε τον αναστημένο Χριστό] Δ΄ Εξαποστειλάριο

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ

  1. Ανδρέας Ρίτζος. Χάνδαξ[Ηράκλειο] Κρήτης1422-1503. Ο σημαντικότερος αγιογράφος στην Κρήτη το δεύτερο μισό του 15ου αιώνα. Μορφοποίησε τις νέες τάσεις της κρητικής σχολής κατά την πρώιμη μεταβυζαντινή περίοδο. Όπως και άλλοι ζωγράφοι της εποχής του, κατείχε τόσο την maniera Greca (βυζαντινή τεχνοτροπία, τον Ορθόδοξο τρόπο ζωγραφικής σε ό,τι αφορά την τυπολογία των εικόνων και τη θεματολογία), όσο και την maniera Latina (δυτική τεχνοτροπία), και είχε την ικανότητα να ζωγραφίζει τόσο με τις αρχές της βυζαντινής παραδόσεως των παλαιολόγειων χρόνων όσο και με τις ιδιαίτερες νέες τάσεις της ιταλικής αναγεννήσεως στη βενετοκρατούμενη Κρήτη, έτσι ώστε να ζωγραφίζει εικόνες τόσο για Ορθόδοξους πελάτες όσο και για Καθολικούς.  Τα έργα του διακρίνονται από βαθιά γνώση της ζωγραφικής τέχνης, με λεπτές αποδόσεις χαρακτηριστικών, προοπτικής και λεπτομερειών που, αν και μικρές, ενισχύουν το τελικό  αποτέλεσμα.  Από το πλούσιο έργο του σώζονται πολλές εικόνες στην Κρήτη, την Αθήνα, την Πάτμο, τη Βενετία, την Πάρμα, τη Φλωρεντία, το Μπάρι κ.α. Το έργο του σφράγισε την ταυτότητα της κρητικής σχολής κατά την μεταβατική περίοδο του 15ου αιώνα.
  2. Αρχιμ. Συμεών. Ξυλοτύμβου Λάρνακα Κύπρου 9.7.1948-.. Ηγούμενος της Ι. Μονής Αγ. Γεωργίου Μαυροβουνίου (Τρούλλων Λάρνακας). Αγιογράφος και μελετητής της βυζαντινής τέχνης.
  3. Φώτης Κόντογλου (Αποστολέλης). Αϊβαλί [Κυδωνίες Μικράς   Ασίας] 8.11.1895-13.7.1965 Αθήνα. Έλληνας λογοτέχνης και ζωγράφος. Αναζήτησε την ελληνικότητα, δηλαδή μία αυθεντική έκφραση, επιστρέφοντας στην ελληνική παράδοση, τόσο στο λογοτεχνικό όσο και στο ζωγραφικό του έργο. Είχε σημαντικότατη συμβολή στον χώρο της βυζαντινής εικονογραφίας. Θεωρείται ως ένας από τους κυριότερους εκπροσώπους της Γενιάς του ’30.
  4. Λεωνίδας Αλεξάντροβιτς Ουσπένσκυ [Леонид Александрович Успенский]. Γκολόσνοβκα 8.8.1902-11.12.1987 Παρίσι. Ρώσος αγιογράφος και συγγραφέας. Θεωρείται από τους μεγαλύτερους εικονογράφους της Ορθόδοξης Εκκλησίας. Έγινε ευρύτερα γνωστός, τόσο από τις εικόνες του όσο και από τα άρθρα του και κυρίως το έργο του Η θεολογία της εικόνας.                  
Advertisements
This entry was posted in πρεβεζάνοι συγγραφείς and tagged , . Bookmark the permalink.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s